Γάμος,  Αίθουσες γάμου, γαμήλιας δεξίωσης, Καταρράκτης, γάμος
Προσκλητήρια γάμου Πρωτότυπον
Κυπριακός Παραδοσιακός Γάμος

Λαογραφική ταυτότητα

Ευχαριστούμε θερμά τον Κύριο Γιώργο Σοφοκλέους Δημοσιογράφο

- Παραγωγό και παρουσιαστή της λαογραφικής εκπομπής "Παράθυρο στην Κύπρο μας" που μετεδίδετο από τον ΑΣΤΡΑ 92.8 (1996-2001).

http://www.achilleous.com/toloipon/gamos.htm

 

Στα χρόνια τα παλιά στο νησί μας, επικρατούσαν πολύ σκληρές συνθήκες διαβίωσης, φτώχια και καταπίεση. Η επιβίωση των απλών ανθρώπων του λαού ήταν μια πολύ-πολύ δύσκολη υπόθεση, μια καθημερινή εκ του συστάδην μάχη, πολλές φορές μάλιστα κάτω από αντίξοες και άνισες συνθήκες.
Μέσα σ' αυτό το σκηνικό διαμορφώθηκε μια κοινωνική αντίληψη και μια ενιαία συμπεριφορά κάπως αυστηρή ίσως -κρίνοντας με τα σημερινά δεδομένα- απαραίτητη όμως σε μεγάλο βαθμό, αφού ερχόταν να καλύψει τα κενά, ακόμη και την παντελή ανυπαρξία νόμων καθώς και κάθε έννοιας κοινωνικής δικαιοσύνης.

 

Κυπριακός Παραδοσιακός Γάμος

 

«Ο χορός των συμπέθερων»
Κατά τη διάρκεια της γαμήλιας τελετής, εκτός από το αντρόγυνο (τους νεόνυμφους) χόρευαν και οι συμπέθεροι μεταξύ τους - ο πατέρας του γαμπρού με τον πατέρα της νύμφης, και σε άλλο γυναικείο συρτό χορό οι μητέρες τους. Οι χοροί αυτοί εκτός από τη διασκέδαση είχαν και συμβολικό χαρακτήρα γιατί ήθελαν να δείξουν στο κόσμο πως οι οικογένειες τους ήταν μονιασμένες και αγαπημένες.

 

Οι αντιλήψεις που είχαν λοιπόν οι παλιοί για την κοινωνία, την ζωή και μια σειρά από άλλα μικρά η μεγάλα θέματα, θεσμοθετούσαν την εν γένει συμπεριφορά τους μέσα στο κοινωνικό σύνολο και καθόριζαν με ακρίβεια τα "όρια" της. Σημαντικότατο επίσης ρόλο στην διαμόρφωση αυτών των αντιλήψεων είχε η θρησκευτικότητα που χαρακτήριζε τους παλιούς Κυπρίους και η παρατεταμένη αγωνία τους μέσα από τους αιώνες να διατηρήσουν τον χαρακτήρα, την γλώσσα, την θρησκεία και την πολιτιστική τους κληρονομιά, στοιχεία που τους κρατούσαν δεμένους με τις ρίζες τους και τις καταβολές τους. Κάτω από την φοβερή πίεση των κάθε λογής κατακτητών, των τάσεων και των επιδράσεων -πρόσκαιρων αλλά και μακροχρόνιων- οι Κύπριοι δεν είχαν και πολλές επιλογές. Πεισματικά και κόντρα στα δεδομένα της κάθε εποχής κρατούσαν με νύχια και δόντια τις αξίες και τα "πιστεύω" τους.
Σε ότι αφορά τις ποικιλόμορφες επιδράσεις - πολλές φορές βίαιες- αφού τις αφομοίωναν, τις αναπροσάρμοζαν στα δικά τους δεδομένα δίνοντας τους ένα ( ας μου επιτραπεί η έκφραση) "Κυπριοπρεπή" χαρακτήρα.

 

Κυπριακός Παραδοσιακός Γάμος

 

«Γυναικείοι αντικριστοί χοροί»
Τα παλιά χρόνια στη Κύπρο δεν επιτρέπονταν οι μικτοί χοροί. Οι άντρες χόρευαν μεταξύ τους, το ίδιο κι οι γυναίκες. Επίσης και στο τραπέζι της διασκέδασης κάθονταν χώρια, έστω κι αν ήταν αντρόγυνο ή μέλη της ίδιας οικογένειας. Έτσι και στους γάμους οι γυναίκες χόρευαν τους δικούς τους χορούς κι άντρες τους δικούς τους.

 

Αυτή η αφομοίωση ορισμένων από τα εξωγενή στοιχεία που έχουν παρεισφρήσει στα Κυπριακά ήθη είναι σε τέτοιο βαθμό ολοκληρωτική που είναι πολύ δύσκολο να διακρίνει κανείς την αρχική της προέλευση.
Ένα άλλο χαρακτηριστικό γνώρισμα- που παρατηρείται όχι μόνο στη Κύπρο αλλά και στη κυρίως Ελλάδα- και που προκαλεί ιδιαίτερη αίσθηση, είναι η ικανότητα του απλού λαού να αναπροσαρμόζει δικά του στοιχεία από το μακρινό παρελθόν, στα νέα δεδομένα. Έτσι, πολλά πατροπαράδοτα έθιμα, συνήθειες και δοξαστικές τελετουργίες των αρχαίων Ελλήνων πέρασαν με μεγάλη ευκολία στις νεότερες γενιές, αφού βεβαίως έγιναν οι κατάλληλες προσαρμογές με βάση τις Χριστιανικές αξίες.

 

Κυπριακός Παραδοσιακός Γάμος

 

«Ο χορός των προικιών»
Κατά την διάρκεια της προετοιμασίας της νύμφης, πριν από το μυστήριο στη εκκλησία - σε τελετή που γινόταν στο πατρικό της σπίτι, οι φίλες ή και συγγένισσες της, παρουσίαζαν με χορευτικές φιγούρες τα προικιά της νεόνυμφης που θα έπαιρνε μαζί της αργότερα στο δικό της σπίτι.

 

Παράλληλα λοιπόν με τον βασικό κορμό με ρίζες και πλοκάμια από την αρχαϊκή εποχή, τις Βυζαντινές επιδράσεις δια μέσω της Θρησκείας αλλά και της άμεσης Κυπριακής πραγματικότητας διαμορφώθηκαν όλες αυτές οι συνήθειες, τα ήθη, οι κανόνες κοινωνικής συμπεριφοράς και οι άγραφοι νόμοι, αυτά που σήμερα αποκαλούμε, ήθη και έθιμα του τόπου μας.
Κάνοντας μια νοερή περιδιάβαση σ' αυτά τα ήθη και τις συνήθειες των πρωτινών, είναι σαν να ακτινογραφούμε την ψυχή του λαού μας, ζωντανεύοντας εικόνες που μας οδηγούν κατ' ευθεία στις ρίζες μας, αναδεικνύοντας στοιχεία της πολιτιστικής μας ταυτότητας, της ιστορίας και κουλτούρας του τόπου μας.

 

ΚΥΠΡΙΑΚΟΣ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΣ ΓΑΜΟΣ

 

Κυπριακός Παραδοσιακός Γάμος

 

«Η τελετή της παράδοσης»
Αμέσως μετά το στόλισμα της νύμφης και την επίδειξη των προικιών, από τους παρευρισκόμενους συγγενείς και φίλους σχηματιζόταν μια μεγαλειώδης πομπή με κατεύθυνση την εκκλησία, όπου ο πατέρας της θα την «παρέδιδε» στον μέλλοντα σύζυγο της.

 

Μια βασική πτυχή του κοινωνικού ιστού και ταυτόχρονα ένα από τα πιο σημαντικά γεγονότα στην ζωή των παππούδων και γιαγιάδων μας ήταν η δημιουργία οικογένειας μέσα από την διαδικασία του μυστηρίου του γάμου.
Βέβαια και αυτό το γεγονός πρέπει να το δούμε με τον φακό της κοινωνικής αντίληψης της παλιάς εποχής, των αυστηρών ηθών που επικρατούσαν, της έντονης θρησκευτικότητας, των προκαταλήψεων, αλλά και της αδήριτης ανάγκης για επιβίωση και διαιώνιση της φυλής.

Η δημιουργία οικογένειας για τους παλιούς Κύπριους ήταν πρωταρχικής σημασίας, περνούσε δε απαραίτητα από κάποιες φάσεις και κανόνες που ήταν αυστηρά θεσμοθετημένοι και παντελώς αδιανόητο από τον οποιοδήποτε, να τους παραβιάσει.

Πέραν από τους θρησκευτικούς κανόνες, η εις γάμο κοινωνία στην οποία θα εισέρχονταν οι νέοι, οι μελλόνυμφοι, υπήρχαν και οι κοινωνικοί κανόνες οι οποίοι καθόριζαν με ακρίβεια και στην πιο μικρή λεπτομέρεια την διαδικασία που θα έπρεπε να ακολουθηθεί.

Στην μεγάλη τους πλειοψηφία οι γάμοι κανονίζονταν από τους γονείς, συνήθως χωρίς καν να ζητηθεί η γνώμη των άμεσα ενδιαφερόμενων, ή με προξένεια, σπάνια δε από έρωτα η κατόπιν προσωπικής επιλογής των νέων.
Και αυτό, γιατί επιστεύετο πως οι γονείς σαν πιο ώριμοι είχαν την δυνατότητα να κάνουν την καλύτερη επιλογή και την πιο συμφέρουσα οικονομικά, γεγονός που θα εξασφάλιζε την επιβίωση των μελλόνυμφων.

Σ/Σ Σε κάποιες χρονικές περιόδους βλέπουμε και την συνήθεια της απαγωγής - ξενικό στοιχείο που προσαρμόστηκε όμως στα Κυπριακά δεδομένα και... ανάγκες (Σπήλια, Αγ. Αμβρόσιος - Κερύνειας, Καρπασία κ.α.).


Προικοσύμφωνο

Απαραίτητο συστατικό του γάμου- σύμφωνα με τα έθιμα της εποχής- ήταν το προικοσύμφωνο, ένα είδος συμβολαίου το οποίο καθόριζε τα περιουσιακά στοιχεία με τα οποία θα προιτζήζουνταν οι μελλόνυμφοι από τους γονείς τους.

Το προικοσύμφωνο ήταν ένα είδος απαραβίαστου εθιμοτυπικού νόμου, που είχε νομική ισχύ σε περίπτωση που θα προέκυπτε διαφωνία. Σε γενικές γραμμές ήταν αποδεκτό από όλους και εθεωρείτο περίπου αδιανόητο να παραβιαστεί.

Για την εγκυρότητα του έπρεπε απαραιτήτως κατά την σύναψη του να είναι παρών - εκτός από τους συμπεθέρους - ο ιερέας της κοινότητας, ο κοινοτάρχης και κάποιος γραμματιζούμενος, συνήθως ο δάσκαλος.

Κατά την διάρκεια της σύναψης του γίνονταν σκληρά παζάρια μεταξύ των συμπεθέρων, και όταν τελικά επέρχετο συμφωνία, έμπαιναν οι υπογραφές και σφραγιζόταν από τις επίσημες αρχές της κοινότητας. Το προικοσύμφωνο φυλασσόταν στα εκκλησιαστικά κιτάπια της κοινότητας ενώ ο ιερέας διαδραμάτιζε ρόλο διακανονιστή σε περίπτωση διαφωνίας ή παρερμηνείας.

Σ' αυτό καθοριζόταν με κάθε λεπτομέρεια και ακρίβεια τι θα έδινε η κάθε πλευρά στους μελλόνυμφους. Χωράφια, ζώα, δέντρα, τα προιτζιά της νύμφης, σεντόνια, ρούχα και οικιακά σκεύη.

Σ/Σ Σε εφημερίδες της δεκαετίας του 1910 αλλά και αργότερα, συναντούμε περιπτώσεις όπου διαφωνίες σε ότι αφορά την ερμηνεία του προικοσύμφωνου, παρουσιάστηκαν ενώπιον των δικαστηρίων.


Αρραβώνας

Σε όλη την διάρκεια του αρραβώνα που μπορούσε να κρατήσει έως και τρία με τέσσερα χρόνια- μέχρις ότου ετοιμαστούν τα προικιά και το σπίτι- οι χαρτωμένοι (αρραβωνιασμένοι) κατά κανόνα, δεν έμεναν μαζί, αλλά στα πατρικά τους σπίτια. Μπορούσαν όμως να συμμετέχουν σε οικογενειακές συγκεντρώσεις ή κοινών συμφερόντων εργασίες στα χωράφια ή σε γιορτές, αλλά πάντα υπό την επιτήρηση των γονιών�κυρίως της πεθεράς- της μάνας δηλ. της νύμφης.

Αν κάποτε στα κρυφά ξεμοναχιάζονταν, μπορούσαν να αντάλλασσαν μερικά χάδια η ακόμη και κανένα φιλί στα πεταχτά. Οι προγαμιαίες σχέσεις απαγορεύονταν αυστηρά. Στην έρευνα μας όμως, συναντήσαμε αρκετές περιπτώσεις παραβίασης κι αυτού του ταμπού ιδιαίτερα μετά την δεκαετία του '20 όπου παρατηρούμε σταδιακή χαλάρωση των ηθών.


Οι προετοιμασίες

Αφού ολοκληρώνονταν οι προετοιμασίες (προικιά, σπίτι, έπιπλα) γινόταν κοινή συναινέσει η αναγγελία του γάμου με το κάλεσμα των συγχωριανών από σπίτι σε σπίτι. Γυρνούσαν - οι γονείς συνήθως- από γειτονιά σε γειτονιά και μοίραζαν από ένα κερί στον καθ ένα, ραντίζοντας τους με κολόνια από την μερρέχα και καλώντας τους στις χαρές των παιδιών τους. Σε διάφορες περιοχές του νησιού, στους πολύ στενούς συγγενείς ή σε σημαίνοντα πρόσωπα της κοινότητας μαζί με το κερί έδιναν και "γλυσταρκά ή γυρισταρκά" ως ένδειξη εξαιρετικής τιμής, πρόσθετου δηλ. σεβασμού.

 

Κυπριακός Παραδοσιακός Γάμος

 

«Το ράψιμον του κρεβαθκιού»
Επτά μονοστέφανες (γυναίκες που είχαν παντρευτεί μονάχα μια φορά) φίλες, συγγένισσες ή κουμπάρες της νύμφης κατά την διάρκεια της τελετουργικής διαδικασίας της επίδειξης των προικιών αναλάμβαναν να ράψουν το νυφικό κρεβάτι το οποίο αποτελείτο από δυο σεντόνια μέσα στα οποία έβαζαν μαλλιά προβάτου ή βαμβάκι.

 

"Η ώρα η καλή" ήταν η απάντηση όσων αποδέχονταν την πρόσκληση.

Σε πλούσιες αγροτικές περιοχές καθώς και στις πόλεις, η ευθύνη για την προίκα, το σπίτι και τα έπιπλα, βάραιναν αποκλειστικά τους γονείς της νύμφης. Αντίθετα, στις πιο φτωχικές κοινότητες και χωριά μοιράζονταν τα οικονομικά βάρη. Σε κάποιες κοινότητες μάλιστα (Λύση επαρχία Αμμοχώστου, Άγιος Αμβρόσιος επαρχία Κερύνειας, χερσόνησος Καρπασίας) θεωρείτο αδιανόητο για τον νέο να ζητήσει γυναίκα για παντρειά, εάν δεν είχε ήδη κτίσει το σπίτι του...).

Το Σάββατο- την προηγούμενη μέρα του γάμου που γινόταν πάντα τις Κυριακές- κατέφθαναν οι μουσικοί. Αν αυτοί ήταν ξενοχωρίτες, η άφιξη τους αποτελούσε για τους ταπεινούς χωρικούς πρώτη είδηση. Στην είσοδο του χωριού τους υποδέχονταν με ενθουσιασμό συγγενείς, πολλά παιδιά και αργόσχολοι, και όλοι μαζί εν πομπή κατευθύνονταν στο πατρικό σπίτι της νύμφης.

Εκεί ακολουθούσε το ράψιμο η γέμωσμα του κρεβατιού και η επίδειξη των προικιών. Η όλη διαδικασία ήταν σωστή ιεροτελεστία. Και έτσι άξιζε να γίνει στο κρεβάτι που θα κοιμόντουσαν για πρώτη φορά μαζί η νύμφη κι' ο γαμπρός.

Επτά - σε ορισμένες περιοχές- τέσσερις μονοστέφανες γυναίκες έραβαν το νυμφικό κρεβάτι προσθέτοντας στις γωνιές του τέσσερις σταυρούς με κόκκινη κορδέλα. Όταν τελείωναν το ράψιμο, κυλούσαν στο κρεβάτι ένα μικρό παιδάκι, συνήθως αγόρι, για να είναι το αντρόγυνο καρπερό αλλά και το πρώτο τους παιδί να είναι αρσενικό.


Στη συνέχεια οι κουμέρες (κουμπάρες) και οι παριστάμενοι κουμπάροι (συγγενείς της νύμφης) έπαιρναν το κρεβάτι στους ώμους τους και με την συνοδεία μουσικής χόρευαν.

Επί Τουρκοκρατίας (μέχρι και το 1878) η ετοιμασία της νύμφης γινόταν "κεκλεισμένων των θυρών" σε κάποιο εσωτερικό δωμάτιο, από την "μαστόρισσα" γυναίκα κάποιας ηλικίας που είχε ας πούμε ειδικότητα σ' αυτό τον τομέα.

Ακολουθούσε η συμβολική τελετή της "παράδοσης" της νύμφης. Οι γονείς της, με πρώτη τη μάνα της την έζωναν με ένα κόκκινο μαντήλι στην μέση, της κρεμούσαν διάφορα τιμαλφή στο λαιμό, την ασπάζονταν σταυρωτά και της έδιναν την ευχή τους, ενώ οι μουσικοί τραγουδούσαν:

 

"... Φωνάξετε την μάνα της
νάρτει να την ι- ζώσει
τζαι να της δώσει την ευτζιήν
τζαι να την παραδώσει..."

 

Στην συνέχεια φίλοι και συγγενείς της νύμφης εν πομπή, κουβαλούσαν με άμαξα τα προιτζιά και τα έπιπλα της νύμφης από το πατρικό της, στο καινούργιο της σπίτι όπου θα έμενε με τον σύζυγο της μετά τον γάμο.

Και ενώ γινόντουσαν όλα αυτά στο πατρικό σπίτι της νύμφης, ο γαμπρός με τους φίλους του, πήγαιναν για... πουρνάρια σε κάποιο κοντινό δάσος ή στο βουνό και μάζευαν ξύλα για τον φούρνο και μαζιά ή θρουμπιά (πουρνάρια) για προσάναμμα, αλλά και για να χρησιμοποιηθούν ως καθίσματα για τους καλεσμένους (Λύση - Αμμοχώστου).

Παράλληλα τακτοποιούσαν τις τελευταίες λεπτομέρειες με τις προμήθειες των φαγητών για το γαμήλιο τραπέζι.

 

Κυπριακός Παραδοσιακός Γάμος

 

«Ο χορός του κρεβατιού»
Όταν τέλειωνε η διαδικασία του ραψίματος, ο αδελφός της νύμφης ή πολύ στενοί συγγενείς της το έπαιρναν στους ώμους τους και χόρευαν με τη συνοδεία μουσικής τον χορό του κρεβατιού. Ο χορός είχε συμβολικό χαρακτήρα ενώ παράλληλα ήταν και μια μορφή μικροεπίδειξης, ότι τάχα είναι νοικοκυραίοι με τα όλα τους

 

Το έθιμο του "ξεπεζέματος"

Στα πιο παλιά χρόνια απέφευγαν κατά κανόνα να παντρεύονται με "ξένους" από άλλα δηλαδή χωριά. Προτιμούσαν τους συγχωριανούς που γνώριζαν "από που κρατά η σκούφια τους". Στην περίπτωση όμως που ο γαμπρός ήταν ξενοχωρίτης (από άλλη κοινότητα) και ερχόταν στο χωριό της νύμφης με την συνοδεία του καβάλα σε ζώο (άλογο, γαϊδουράκι ή ημίονο) τότε στην είσοδο του χωριού τον υποδέχονταν οι συγχωριανοί της νύμφης και του ζητούσαν επιτακτικά να κατέβει από το ζώο για να εισέλθει στο χωριό τους πεζός.

Αυτή η λεπτομέρεια εθεωρείτο σημαντική και είχε συμβολικό χαρακτήρα. Αφού έτσι πίστευαν πως ο νεοφερμένος υποτασσόταν στους τοπικούς - εσωτερικούς- κανόνες της κοινότητας. Εάν ο γαμπρός αρνιόταν να το πράξει, σε κάποιες απ' αυτές τις περιπτώσεις ακολουθούσε συμπλοκή ανάμεσα στις δυο ομάδες, πολλές φορές αιματηρή με θύματα εκατέρωθεν που είχε ως αποτέλεσμα την αναβολή ή ακόμα και την ματαίωση του γάμου.

* Σε εφημερίδες της δεκαετίας του 1910 και '20 αναφέρονται περιστατικά από συμπλοκές με αρκετούς τραυματίες αλλά και συλλήψεις από την αστυνομία.

Αυτή η συμπεριφορά γνώρισε έξαρση (ιδιαίτερα στα χωριά της επαρχίας Λεμεσού και στον Μεσσαρίτικο κάμπο) μετά τον τερματισμό της Τουρκοκρατίας στο νησί και όπως πιστεύετε ήταν μια μορφή αντίδρασης που προκλήθηκε από τα ακραία καταπιεστικά μέτρα των κατακτητών και το γεγονός ότι απαγορευόταν στους Χριστιανούς να κυκλοφορούν έφιπποι, προνόμιο μόνο για τους "αφέντες".

Αργότερα επί Αγγλοκρατίας αυτό το έθιμο καταργήθηκε δια νόμου, αφού θεωρήθηκε βάρβαρο.

 

Ο γάμος

Μετά τις προετοιμασίες του Σαββάτου - την επομένη - ακολουθούσε το μέγα μυστήριο του γάμου. Η μέρα ξεκινούσε με το στόλισμα της νύμφης, το ξύρισμα και ντύσιμο του γαμπρού, πάντα με την συνοδεία μουσικής - βιολί και λαγούτο. Στην συνέχεια, οι μελλόνυμφοι σε δυο

χωριστές πομπές, από τα πατρικά τους σπίτια ξεκινούσαν για την εκκλησία με την συνοδεία των γονιών, συγγενών και φίλων.

Η νύμφη προτού φύγει από το πατρικό της σπίτι για την εκκλησία, έπαιρνε μαζί της λίγο προζύμι που της έδινε η μητέρα της, για να το μεταφέρει μετά τον γάμο στο καινούργιο της σπιτικό. Μ' αυτό το τρόπο πίστευαν ότι θα εξασφαλιζόταν η ευλογία και η ευτυχία για τους νεόνυμφους.

Το μυστήριο του γάμου στην εκκλησία γινόταν ακριβώς με το ίδιο τελετουργικό που γίνονται μέχρι και σήμερα οι εκκλησιαστικοί γάμοι, συν κάποιες μικρές λεπτομέρειες που προσέδιδαν ίσως περισσότερη γραφικότητα και χρώμα στο μυστήριο. Όπως για παράδειγμα τα κτυπήματα στη πλάτη του πρώτου κουμπάρου κατά το ...Ησαΐα χόρευε καθώς και η προσθήκη νομισμάτων στο ρύζι που έριχναν στους νεόνυμφους γεγονός που δημιουργούσε πανδαιμόνιο μέσα στο ναό από τα πιτσιρίκια που τσακώνονταν ποιο θα πάρει τα περισσότερα...

Μετά το μυστήριο, αντρόγυνο πια, με τον ιερέα του χωριού επικεφαλή, κινούσαν όλοι μαζί για το σπιτικό που θα στέγαζε τους νεόνυμφους στην νέα τους κοινή ζωή. Στην επιστροφή τους από την εκκλησία δεν έπρεπε να ακολουθήσουν την ίδια πορεία που είχαν πάρει όταν πήγαιναν, γιατί υπήρχε η προκατάληψη ότι ο γάμος τους δεν θα ήταν επιτυχημένος....Πίστευαν επίσης ότι δεν θα ζούσαν ευτυχισμένοι αν κάποιος κακοήθης τύχαινε και τους έριχνε στα πόδια σπόρους από κόλιαντρο, αντί τα καθιερωμένα, ρύζι, σιτάρι και βαμβακόσπορο που έφερναν την ευτυχία.

Στο κατώφλι του σπιτιού ο γαμπρός έσπαγε, ρίχνοντας στον τοίχο, ένα ρόδι. Η ενέργεια αυτή είχε συμβολικό χαρακτήρα. Πίστευαν πως έτσι εξασφάλιζαν την ευλογία, την γονιμότητα και την αφθονία αγαθών.

Σε αρκετές κοινότητες αντί για ρόδι ή παράλληλα με αυτό ο γαμπρός έσφαζε ένα κόκορα. Αυτή η ενέργεια εκτός από τον συμβολισμό της, ήταν παράλληλα κι ένα μήνυμα ότι αυτός ήταν πια το αφεντικό και ότι σκόπευε να "κυβερνήσει" το σπιτικό του με σιδηράν πυγμή. Αργότερα κι αυτό το πανάρχαιο έθιμο καταργήθηκε ως βάρβαρο.


Τα... μυλλωμένα της νύμφης

Ένα πανάρχαιο έθιμο που έρχεται σε αντίθεση με την κατά τα άλλα πουριτανή παλιά Κυπριακή κοινωνία, ήταν η συνήθεια του...μυλλωμένου της νύμφης.


Προτού αρχίσει το φαγοπότι κι ενώ είχαν εν τω μεταξύ στρώσει τα τραπέζια, η νύμφη είχε υποχρέωση να εκστομίσει μια φράση μυλλωμένη (άσεμνου περιεχομένου) κι αυτό εθεωρείτο, εκλαμβανόταν ως ένδειξη ότι είχε περάσει στην κατηγορία των παντρεμένων γυναικών...

Αν η νύμφη από ντροπή ή σεμνότητα αρνιόταν να ικανοποιήσει το... αίτημα των παρευρισκομένων η μάνα της από δίπλα την παρότρυνε να το πράξει, υπενθυμίζοντας της ότι κάτι τέτοιο υπαγορεύει το έθιμο:

 

"Πε το κόρη μου, πε το. Τζαι πριν που σένα είπε το τζ' η μάνα σου τζ' η στετέ σου..!".

 

Αν και πάλιν η νύμφη δεν εύρισκε το κουράγιο να το πει, τότε και πάλιν η μάνα της την πίεζε, τονίζοντας της ότι ήταν περίπου... υποχρέωση της να το πράξει:

 

"Άτε κόρη μου πε το να τελειώνουμεν, τζ' εν να κρυάνουν τα φαγιά..!".

 

Όταν επιτέλους η νύμφη, κατανικώντας τις αναστολές της, εκστόμιζε την φράση έτσι όπως υπαγόρευε το έθιμο, τότε όλοι μαζί οι παρευρισκόμενοι, φώναζαν:


" Είπεν το! Είπεν το... Στρώστε το τραπέζι να φάμεν, τζ' είπεν το!".

" Η οκκά του τζιυρού σου...".

 

Το βράδυ της Κυριακής του γάμου, όταν οι συγγενείς, φίλοι και συνδαιτυμόνες αποχωρούσαν από το γαμήλιο γλέντι και ερχόταν η ώρα που το αντρόγυνο θα αποσυρόταν στο δωμάτιο του, τότε "εισέβαλαν" ακάλεστοι νεαροί από το χωριό και ζητούσαν σχεδόν επιτακτικά από τον γαμπρό την... οκκάν του τζιυρού του, αναλώσιμα δηλ. αγαθά -ψωμί, κρέας και κρασί- από το μάλιν (την περιουσία) του πατέρα του γαμπρού που είχε κληρονομήσει.

Το έθιμο αυτό τα πιο παλιά χρόνια ήταν σχεδόν καθολικό - κανείς όμως απ' όσους ρωτήσαμε δεν θυμόταν ή γνώριζε πως και γιατί καθιερώθηκε-. Στην περίπτωση λοιπόν που ο γαμπρός έδινε τα... απαιτούμενα, τότε οι νεαροί τα έπαιρναν και αφού τον ευχαριστούσαν, πήγαιναν κάπου αλλού και συνέχιζαν την διασκέδαση. Αν όμως ο γαμπρός από τσιγγουνιά ή άλλους λόγους αρνιόταν να τα δώσει, τότε κάποιος από την παρέα έφερνε κρασί και μεζεδάκια και έστρωναν διασκέδαση στην αυλή του σπιτιού των νεόνυμφων παρενοχλώντας τους και ταυτόχρονα τιμωρώντας την φιλαργυρία τους...

Το παράξενο αυτό έθιμο ήταν τόσο σεβαστό και καθολικά αποδεκτό, που παρ' ότι η οχληρία που προκαλούσαν οι νεαροί ήταν πολύ μεγάλη, κανείς δεν τολμούσε να τους διώξει από την αυλή των νεόνυμφων.

 

Το... "ξημέρωμαν" του γαμπρού

Πρωί-πρωί την Δευτέρα του γάμου, οι γονείς των νεόνυμφων πήγαιναν στο σπίτι τους με την συνοδεία του ιερέα της κοινότητας. Ο ιερέας κτυπούσε τρεις φορές το ξωπόρτιν (την εξωτερική πόρτα της αυλής) λέγοντας:

"Άρατε Πύλας οι άρχοντες..." Όταν τους άνοιγαν, τότε και πάλι ο ιερέας, απευθυνόμενος στο γαμπρό, τον ρωτούσε:

"Τι ορίζεις αφέντη γαμπρέ..;" Ο γαμπρός απευθυνόμενος στους γονείς - πατέρα και πεθερό- ζητούσε διάφορα πράγματα. Αν αυτοί συγκατένευαν στα όσα τους ζητούσε, κρατώντας τα "γριτζιέλλια" της πόρτας, του απαντούσαν:

"Δκιούμεν σου τα με την ευτζιή μας γυιέ μου". Και όλοι μαζί εισέρχονταν στο σπίτι.

 

Το "πουπανωπροίτζιν"

Βεβαίως η ηθική αντίληψη της εποχής και οι αυστηροί άγραφοι νόμοι, ήθελαν την νύμφη παρθένα. Έτσι η πρώτη δουλειά για τις συμπεθέρες - ιδιαίτερα τη μάνα του γαμπρού- μόλις έμπαιναν στο σπίτι ήταν να εξετάσουν ( διακριτικά ) τα νυμφικά σεντόνια για να δουν τα σημάδια.

Αν διαπίστωναν πως δεν υπήρχαν τέτοια γιατί ο γαμπρός λόγω κούρασης προφανώς, η συγκίνησης, δεν ήταν σε θέση την πρώτη νύχτα του γάμου να αντεπεξέλθει στα συζυγικά του καθήκοντα τότε το μαντάτο ταξίδευε από στόμα σε στόμα και το μάθαινε ο κόσμος όλος, ότι "εδύσαν" τον γαμπρό. Αναλάμβανε τότε ο παπάς να διαβάσει ευχολόγιο στον γαμπρό για να λυθούν - όπως πίστευαν - τα μάγια. Η ηρεμία επανερχόταν, όλα γινόταν μέλι - γάλα και βεβαίως το γαμήλιο γλέντι συνεχίζετο.

Αν όμως ο λόγος που δεν φάνηκαν τα σημάδια ήταν γιατί η νύμφη είχε χάσει την παρθενιά της προ πολλού και δεν είχε να δείξει τέτοια, τότε εθεωρείτο μεγάλο ρεζιλίκι και ντροπή.

Σ' αυτή την τραγική για τα αυστηρά ήθη της εποχής περίπτωση, είτε ο γαμπρός το ανεχόταν σιωπηλά αφού βεβαίως έπαιρνε πουπανωπροίτζιν από τους γονείς της νύμφης, συμπλήρωμα δηλαδή της αρχικής προίκας, είτε με κάποιο κόλπο το κάλυπταν.

Σε αντίθετη περίπτωση και επειδή η απώλεια της παρθενιάς προ του γάμου εθεωρείτο εγκληματικό και ασυγχώρητο σφάλμα, ο γάμος έφτανε μέχρι την διάλυση.

Όταν τελικά ξεμπέρδευαν με όλες αυτές τις διαδικασίες, έστρωναν το τραπέζι για το πρωινό. Για τους νεόνυμφους το πρώτο κοινό τους φαγητό, ήταν βραστά "ππαλαζούθκια" μικρά δηλαδή περιστέρια . Η ενέργεια αυτή είχε συμβολικό χαρακτήρα, κι έκρυβε την ενδόμυχη ελπίδα κι ευχή ταυτόχρονα, οι δυο νέοι να ζήσουν ευτυχισμένοι και αγαπημένοι σαν... περιστέρια.

Σε άλλες περιοχές του νησιού ( διαμέρισμα Πιτσιλιάς) πρόσφεραν παράλληλα στους νεόνυμφους, μέλι ανακατεμένο με καρύδια και αμύγδαλα.

 

Ο αντίγαμος (το γλέντι της Δευτέρας) και... το κανίσσιν

Οι προετοιμασίες για το βραδινό γλέντι άρχιζαν από νωρίς το πρωί. Για τους νεόνυμφους η μέρα ήταν πολύ σημαντική αφού το βράδυ στον "Γάμο της Δευτέρας" όπως τον αποκαλούσαν, θα χόρευαν τον "χορό τ' αντροϋνου" όπου οι γονείς τους, συγγενείς και στενοί φίλοι θα τους πλούμιζαν. Θα τους κρεμούσαν δηλαδή, λεφτά, χρυσαφικά και άλλα τιμαλφή.

Οι προσκεκλημένοι προσέρχονταν στο γλέντι φέρνοντας ο καθ΄ ένας τα φαγητά του, το κανίσσιν όπως το έλεγαν, βοηθώντας έτσι με μ' αυτό τον τρόπο στην διασκέδαση και για να μην επιβαρυνθούν οικονομικά οι νεόνυμφοι.

Η νύμφη αντί του παραδοσιακού λευκού νυμφικού που συμβόλιζε την αγνότητα, φορούσε τώρα το Δευτερκάτικο της φουστάνι, συνήθως σε χρώμα βυσσινή�σημάδι, ένδειξη πως είχε ολοκληρώσει τον κύκλο της κορασίδας και είχε γίνει πια γυναίκα.
Όταν το αντρόγυνο άρχιζε τον χορό, ο πρώτος κουμπάρος έπαιρνε θέση δίπλα από τους βιολάρηδες κρατώντας ένα αναμμένο κερί κι ένα πιάτο καλυμμένο με κόκκινο μαντήλι. Μέσα στο πιάτο έριχναν κέρματα, όσοι ήθελαν να πλουμίσουν την νύμφη και τον γαμπρό. Μετά το χορό ο κουμπάρος έδενε το μαντήλι με τα κέρματα που μαζεύτηκαν και έδινε το κομπόδεμα στην νύμφη. Το δε πιάτο το έσπαγε λέγοντας: "Να μας ι-ζήσει η νύμφη τζ' ο γαμπρός". Αργότερα, με την εμφάνιση των χαρτονομισμάτων, το έθιμο αυτό παραμερίστηκε αφού μπορούσαν πια όσοι ήθελαν να πλουμίσουν, να κρεμάσουν τα λεφτά στα ρούχα των νεόνυμφων.

Πιάτο όμως για πλούμισμα είχαν και οι βιολάρηδες, αφού τα λεφτά που μάζευαν μ' αυτό τον τρόπο ήταν κι η μοναδική τους πληρωμή.

Σε πολλές περιοχές του νησιού, επικρατούσε η συνήθεια του...αντίγαμου, ιδιαίτερα στην περίπτωση που ο γαμπρός ή η νύμφη ήταν ξενοχωρίτες. Έτσι, την αμέσως επόμενη Κυριακή του γάμου πραγματοποιείτο στην άλλη κοινότητα εκ νέου, γαμήλιο γλέντι για τους συγχωριανούς και για όσους τυχόν δεν είχαν την ευκαιρία να παραστούν στο πρώτο γλέντι.

Στο γαμήλιο τραπέζι, δεν συμμετείχαν βεβαίως όλοι, ισομερώς. Οι άντρες κάθονταν γύρω από τις "τάβλες" που ήταν στρωμένες με φαγητά και ποτά και γλεντούσαν, ενώ οι γυναίκες σε μια γωνιά έτρωγαν -συνήθως όρθιες- μόνες τους, έχοντας παράλληλα και την ευθύνη για το σερβίρισμα των αντρών. Η συνήθεια αυτή ήταν καθολική και την συναντούμε σε όλη την Κύπρο μέχρι και την δεκαετία του 1950.

Σε πολλές περιοχές της Κύπρου το γαμήλιο γλέντι συνεχιζόταν και την Τρίτη του γάμου (Κυθρέα, σε αρκετά χωρία της Πάφου κ.α.) με την συμμετοχή των συγγενών κυρίως, των κουμπάρων και πολύ στενών φίλων.

Έτσι, οι συγγένισσες τ΄ αντρογύνου μαζί με τις κουμέρες αλλά και γειτόνισσες μαζεύονταν πρωί- πρωί την Τρίτη, για το κόψιμο του φιδέ και των μακαρουνιών.
Μερικές ζύμωναν στην σκάφη, άλλες με μικρά και μεγάλα πανέρια (τσέστους) έπαιρναν το ζυμάρι και το έκοβαν μακαρόνια τα οποία θα έβραζαν το βράδυ μαζί με τις όρνιθες και θα τα σερβίριζαν σαν κύριο πιάτο στους προσκεκλημένους που ήταν όπως αναφέραμε πιο πάνω, συνήθως στενοί συγγενείς και κουμπάροι.

Οι βιολάρηδες έπαιζαν μουσική και τραγουδούσαν. Κάποιοι μερακλωμένοι άρχιζαν τον χορό.
Το πρωί της ίδιας μέρας οι άντρες με μαγκούρες και μπαστούνια γυρνούσαν τις γειτονιές του χωριού και μάζευαν όρνιθες για το βραδινό γλέντι.
Τις όρνιθες τις κρεμούσαν σαν τρόπαιο από τα πόδια στην μαγκούρα που ήταν στο ώμο δυο νέων.
Σε πολλά σπίτια τους κερνούσαν κανένα ποτήρι κρασί η ζηβανία, μαζί με κάποιο πρόχειρο μεζεδάκι�Για να τους ανταποδώσουν το κεραστικό οι... ορνιθοσυλλέκτες τους έλεγαν κανένα τσιαττιστό η έκαναν δυο-τρία χορευτικά "ππεστρέφκια".

· Στις κοινότητες που δεν επικρατούσε η συνήθεια του γάμου της Τρίτης όλες αυτές οι εργασίες ( κόψιμο του φιδέ, μακαρόνια, μάζεμα των ορνίθων) γίνονταν την Δευτέρα του γάμου ή και ενωρίτερα πχ το Σάββατο και καμιά φορά την Παρασκευή.

· Επίσης, σε πολλά χωριά (Σπήλια, Παραλίμνι, Λύση κ.α.) τα προικιά της νύμφης και το μαλλί για το νυμφικό κρεβάτι συνήθιζαν να τα πλένουν στα ποτάμια η νύμφη με τις στενές της φίλες, μια βδομάδα πριν από τον γάμο.

· Κλείνοντας το σημείωμα που αφορά στις συνήθειες και τα έθιμα του παραδοσιακού Κυπριακού γάμου θα πρέπει να προσθέσουμε ότι αυτά σε γενικές γραμμές ήταν καθολικά και εφαρμόζονταν απ' άκρη σ' άκρη της Κύπρου. Εντοπίσαμε και κάποιες - επουσιώδεις διαφορές- όπως για παράδειγμα το ρέσι που έφτιαχναν κυρίως στα χωριά της Πάφου, την Τυλληρία και σε πολλές κοινότητες της επαρχίας Κερύνειας,το γλέντι της Τρίτης του γάμου, ο αντίγαμος κ.α. που θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε "τοπικές" συνήθειες, που όμως σε καμιά περίπτωση δεν αλλοιώνουν τον βασικό πυρήνα του χαρακτήρα του Κυπριακού παραδοσιακού γάμου.

· Αυτές οι μικρο-διαφορές διαμορφώνονταν ανάλογα με τις χρονικές περιόδους αλλά και τις εκάστοτε συνθήκες που επικρατούσαν στη Κύπρο (κοινωνικές, οικονομικές, πολιτικές κ.α.) και οι οποίες συνθήκες επιδρούσαν σε κάποιο βαθμό σε ορισμένες τοπικές κοινωνίες).

 

ΣΗΜ. Η έρευνα έγινε μεταξύ του 1998 και του 2001 ανάμεσα σε 45 άτομα ηλικίας άνω των 60 χρόνων από όλες σχεδόν τις ελεύθερες αλλά και τις κατεχόμενες περιοχές της Κύπρου.


Γιώργος Σοφοκλέους
Δημοσιογράφος
- Παραγωγός και παρουσιαστής της λαογραφικής εκπομπής "Παράθυρο στην Κύπρο μας" που μετεδίδετο από τον ΑΣΤΡΑ 92.8 (1996-2001).

(Γιώργος Σοφοκλέους
Δημοσιογράφος- συγγραφέας - ερευνητής λαογραφίας
E mail : toloipon@cytanet.com.cy
ΤΗΛ 00357 99651286
Λάρνακα - ΚΥΠΡΟΣ)

http://www.achilleous.com/toloipon/gamos.htm